Είναι η άρδευση η λύση για τον αμπελώνα της Σαντορίνης;

Toυ Καθηγητή Στέφανου Κουνδουρά

Ο αμπελοοινικός κλάδος ήταν από τους πρώτους διεθνώς που ασχολήθηκαν σοβαρά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο, η έρευνα περιορίστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα στις επιπτώσεις της αύξησης της θερμοκρασίας, στη διατάραξη του ετήσιου κύκλου της αμπέλου και της χρονικής ακολουθίας των αναπτυξιακών της σταδίων με βασικό πρόβλημα τη χρονική μετατόπιση του τρύγου, την αύξηση του αλκοολικού βαθμού των οίνων, τον αποσυγχρονισμό της τεχνολογικής με τη φαινολική/αρωματική ωρίμανση και την απώλεια του ιδιαίτερου οργανοληπτικού χαρακτήρα των οίνων της ποικιλίας/περιοχής. Tα ακραία καιρικά φαινόμενα των τελευταίων ετών (παρατεταμένοι καύσωνες, χαμηλή βροχόπτωση, λειψυδρία κ.λπ.) έφεραν στο προσκήνιο ένα πιο απειλητικό σενάριο, αυτό της βιωσιμότητας της αμπελοκαλλιέργειας, ιδίως σε περιοχές με έντονα ξηροθερμικές συνθήκες.

Η Σαντορίνη αποτελεί, εκτός από την διασημότερη αμπελουργική ζώνη της Ελλάδας και τόπο παραγωγής των εμβληματικών λευκών οίνων, μία περιοχή στο όριο της προσαρμογής της αμπελουργίας που μπορεί να λειτουργήσει και ως περίπτωση μελέτης των μελλοντικών επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης στην αμπελουργία της Ελλάδας και γενικότερα των μεσογειακών χωρών. Η φετινή πρωτόγνωρα χαμηλή παραγωγή στη Σαντορίνη επανέφερε τις ανησυχίες του πρόσφατου παρελθόντος και ώθησε τους παραγωγούς να συμπεράνουν ότι η άρδευση θα είναι στο εξής η βασικότερη προϋπόθεσης για την επιβίωση των αμπελώνων. Παρότι έχω διατυπώσει στο παρελθόν τις απόψεις μου περί της άρδευσης των αμπελώνων, οι φετινές συνθήκες με έβαλαν σε σκέψεις σχετικά με το αν ακόμα και η άμπελος μπορεί  να αντέξει σε αυτές τις δραματικές αλλαγές των τελευταίων ετών χωρίς τη δυνατότητα ποτίσματος (εφόσον φυσικά οι συνθήκες αυτές διατηρηθούν στο προσεχές μέλλον) ιδιαίτερα μάλιστα όταν πληθαίνουν και οι επιστημονικές απόψεις που συνηγορούν για την αναγκαιότητα της άρδευσης.

Πριν όμως επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στο παραπάνω ερώτημα, θα πρέπει να εξετάσουμε καταρχήν το κατά πόσο είναι εφικτή η εξασφάλιση της απαιτούμενης ποσότητας νερού. Υπό συνθήκες εντεινόμενης λειψυδρίας η λογική προτάσσει την χρήση των λεγόμενων μη συμβατικών υδατικών πόρων, δηλ  το νερό της αφαλάτωσης και το νερό της επεξεργασίας των λυμάτων βιομηχανικών δραστηριοτήτων και βιολογικών καθαρισμών, κυρίως για την κάλυψη δευτερευουσών χρήσεων για τις οποίες δεν απαιτείται πόσιμο νερό, όπως η γεωργία.  Η επεξεργασία του νερού γίνεται με τη βοήθεια φυσικών, χημικών και βιολογικών παραγόντων ενώ το αφαλατωμένο νερό παράγεται από θαλασσινό ή υφάλμυρο νερό, με απομάκρυνση των αλάτων με ειδικές τεχνολογίες, όπως η αντίστροφη ώσμωση. Ασφαλώς η Ελλάδα, όπως και άλλες χώρες που πλήττονται από την κλιματική μεταβολή (ιδιαίτερα στη λεκάνη της Μεσογείου) θα πρέπει υποχρεωτικά να επενδύσει σε εγκαταστάσεις αφαλάτωσης ή επεξεργασίας του λεγόμενου «γκρίζου νερού», με κύριο χρήστη αυτού του νερού την γεωργία.

Η χρήση των εναλλακτικών πηγών νερού

Παρόλα τα πλεονεκτήματα αυτών των υδατικών πηγών, η επένδυση μόνο σε αυτή τη λύση δεν είναι αρκετή καθώς ενέχει και κινδύνους για το έδαφος, το περιβάλλον αλλά και την ίδια την καλλιέργεια.

Η ποιότητα του αρδευτικού νερού αξιολογείται με τη μέτρηση της ηλεκτρικής αγωγιμότητας που αποτελεί έμμεση εκτίμηση της αλατότητάς του, της περιεκτικότητάς του δηλ σε διαλυτά συστατικά. Παρότι έχουν γίνει μελέτες που αποδεικνύουν τη δυνατότητα άρδευσης της αμπέλου με νερό υψηλής ηλεκτρικής αγωγιμότητας 5 dS/m, επιθυμητές τιμές θεωρούνται οι μικρότερες από 1,5 dS/m. Αναφορικά με τα θέματα «ποιότητας» του νερού για την άμπελο και τον οίνο, τα δεδομένα, ειδικά για το επεξεργασμένο νερό είναι λιγοστά, ενώ για το αφαλατωμένο οι έρευνες δείχνουν αντικρουόμενα αποτελέσματα. Βέβαια, η εμπειρία στο θέμα αυτό χωρών με μεγάλη γνώση της άρδευσης της αμπέλου (όπως το Ισραήλ) αποτελεί μία πιθανή διασφάλιση για την προώθηση αυτών των πηγών άρδευσης στην περίπτωση αμπελώνων όπως αυτός της Σαντορίνης.